Universal Declaration of Human Rights - Garifuna (Garˆ‚funa)


Adamuridagunt to Tagumairagˆºdaru Garada to Ayanuhabaun luagu le yubat haun gˆºrigia ubauwagu

Tagˆ†meseha

Subˆ†sewati ubauwagu, dan lan ligirˆ†n gˆºrigia lun ladˆ†gˆºni le ligundan, ibihalai le yubai lun lidan deregˆºdaguaˆº, ligia lan lagˆºchabai gudˆ†mei hadan sun idˆ†heˆ±u.

Subˆ†sewatiluagu, dan lan meferen lan luma mabahˆºdˆºniwa lan le yubai lun gˆºrigia, ru lan ubafu lun afˆ°sihani, maˆ±uragunti giˆ±e saminaˆº ubauwagu. Ligia lichigunbai subudi lun giarabailan liˆ±ˆ†ragun gˆºrigia lidangien anˆ†fudei labu yumˆ†raˆº le gadanbalin, lun lubˆ° gia lˆ°wagachun lau le aubai magundan lan, ariˆ±egalai me le uˆ°guti lafiˆ±era;

Subˆ†sewatiluagu megeiwa tan aban lˆ†rudu lun taunigiruni sun le yubai haun gˆºrigia, lun lubˆ° gia ˆ†alˆ° afosuruti lun ladˆºgˆºni le mabusienru lubai tanˆ°gangien lˆ†rudu;

Subˆ†sewati giˆ±e luagu megeiwa lan lahimeidun umˆ°daguaˆº lidan sun ubau;

Subˆ†sewati luagu, sun lan fulasu le ˆ°undarubai tidaun Ubau Uarati rˆ†hamali hafiˆ±e tuagu Garada to, mamai tichiga inˆ©behabu hawagu idˆ†heˆ±u fulˆ°surugu, ayˆ°nuha luagu le yubai lun gˆºrigia, ru tugia me ˆ†arani lun wˆºgˆºritabu wˆºri ubauwagu; afiˆ±ewati luagu lawˆ°nsera lan me sun ubau lugundu hawiwanda me gˆºrigia lidan ibˆ°gari richati;

Subˆ†sewati luagu, sun lan ubau le ˆ°undarubai tidaun Adˆ°muri Lani Ubau Uarati ariˆ±egaˆ±a luagu ˆ±eibai lan inˆ©behabu luagu le yubai lun gˆºrigia adˆºgalai me ligˆ†ndan:

Subˆ†sewati luagu, dan ˆ†ara lan saminaˆº sigˆ©newali, lagˆ†nfuliruba daradu:

adamuridagunt to

Tagumairagˆºdaru

garada to ayanuhabaun luagu le

yubathaun gˆºrigia ubauwagu

Lun lubˆ° gia hasubudiragˆºdˆºni tila lun sun ubau, haun sun gˆºrigia. Aban gˆ°rada ˆ‚chigutu adundehanˆ‚ haun sun mutu lun lubˆ° gia inebe lan sun saminaˆº le tˆ‚danbai, haucha wagia me lun taraudˆ†n tidan luban furendei, haun furumieguarˆºgˆº dandu lidan hagaira ha asibihabalˆ†n kaisi lidan sun fulasu le aubai terˆ©reha.

Saminaˆº 1

Sun gˆºrigia nasˆ‚ruati yuti lun, lidan ˆ†arani, lawiwandunˆ‚ libˆ°gari kai le aubai labˆ†sienra, gatu giˆ±e lanagun lungua buidu hadan lˆ‚begu.

Saminaˆº 2

Ka gˆºrigia, wˆºri, wˆºgˆºri, yuti lun libˆ‚hini sun buidu le tˆ‚danbai Gˆ°rada to, katai yebe, linˆ°sinˆ±u, lewegerˆ†n, lagˆºcha, lafiˆ±e, liˆ±eˆ±e, lisˆ°minan luagu gumadi, lˆ†yeri libˆ°gari, lagˆºriahaun odi le auti lanagua lungua.

Siˆ±abai giˆ±e, ˆ±ei lan dˆ‚seguaˆº luagu ligˆ°buri saminaˆº anˆºgˆºti ubafu bagaira ni luagu tigˆ°buri lˆ†rudu to agumairutu ˆ±ei, siˆ±ˆ° memebai giˆ±e ˆ±ei lan dˆ‚seguaˆº luagu lˆ†yeri aruwaihanˆ‚ arainiruti bagaira, dipeni yebe ligia luaigien amu.

Saminaˆº 3

Ka gˆºrigia yuti lun labˆ°garidun kai le aubai labˆ†sienra, lun lasˆ°riˆ±ahan, adˆºgalai me le ligundan inˆ©bewa ligia me.

Saminaˆº 4

Uati lunti lamuridˆ†n ni lun lamˆ†dihan, lubˆ° amˆ†dihani luma lalugurˆ†n gˆºrigia kai idˆ°muni, faini lumuti lˆ†rudu.

Saminaˆº 5

Siˆ±ati basufuriragˆºdˆºn gˆºrigia, barˆºgˆºda, busˆ‚ganu, anˆ°neiha lun ˆ±eigien bachˆ†raguai.

Saminaˆº 6

Ka gˆºrigia yuti lun, le ˆ±ei lumuti, lun inˆ©bewa lan lau lumˆ°gagun, lugundgu ka mutu amu linˆ°huri luai amu.

Saminaˆº 7

Sun mutu aban habu tigˆ‚bugien lˆ†rudu, ani yuti giˆ±e tun lˆ†rudu tarˆ‚hin hau. Yuti giˆ±e tun lˆ†rudu, lidan ˆ†arani, tererehan hau gˆºrigia ligibugien furumieguarˆºgˆº lˆ†yeri nabahˆºdˆºni.

Saminaˆº 8

Yuti tun lˆ†rudu tarˆ‚hin lau gˆºrigia dan lˆ©reregunˆ‚ likˆ©sin, gounigitai me hawai lˆ°ganigu.

Saminaˆº 9

Tanˆ°gangien lˆ†rudu, siˆ±ati lasiadirˆ†n gˆºrigia, siˆ±ati lebˆ©lurun furˆ‚sun, siˆ±ˆ° labugˆ†n lagairagien.

Saminaˆº 10

Ka gˆºrigia yuti lun, lidan ˆ†arani, lagambˆ†niwa ligˆ‚bugien gumadi lun lubˆ° gia lasubudiragun lungua, kalan yubai lun, luma le lunbail ladˆºuguˆºni tagˆ°nagua lˆ†rudu.

Saminaˆº 11

  1. Yuti tun lˆ†rudu tˆ‚chigun ubafu lun fulˆ©deiwati lun layˆ°nuhan luaugua lidan agˆ†seruni.
  2. Siˆ±abai ladaˆºnragˆºdˆºnibu gumadi anhain ˆ†a lubai bidˆ†run tidan lˆ†rudu. Siˆ±abai giˆ±e badaˆºrˆºn luagu saragu dan luai le tˆ‚danbai lˆ†rudu.

Saminaˆº 12

Uati lunti lˆ°chachan liuma lidaun libˆ°gari amu ni lanˆ°neihan haun lidˆ†heˆ±u, madˆ°rahan ligia me hagˆ°radan amu, ua meˆ°useraguti. Yuti giˆ±e tun lˆ†rudu terˆ®ˆ©rehan laugien furumieguarˆºgˆº anhain asˆ†sereda aban lˆ‚dangien lamˆ‚selu le.

Saminaˆº 13

  1. Ka gˆºrigia yuti lun lasˆ°riˆ±ahan le ˆ±eihin lumuti labˆ†sienra, wiwan ligia me lidan furumieguarˆºgˆº fulasu le auti lagˆ†ndara.
  2. Ka gˆºrigia yuti lun lˆ°furidun lidangien furumieguarˆºgˆº fulasu, ˆ‚bini lagairagien, girˆ‚buya ligia me lagairaun.

Saminaˆº 14

  1. Dan lasigirˆ†n odi lˆ°ibahaun furumieguarˆºgˆº gˆºrigia, yuti lun larˆ‚ahan mˆ†ˆ±ansu lidan furumieguarˆºgˆº ubau ani gatu giˆ±e lamuˆ±adˆ†n.
  2. Siˆ±abai giˆ±e ladaˆºnrˆºn amuˆ±adahauti luagu furumieguarˆºgˆº duru anhain ˆºa lubai lˆ†yeri duru ligia tidan gˆ°rada to agumairubaun tˆ†magien Ubau Uaratu.

Saminaˆº 15

  1. Ka gˆºrigia yuti lun gagaira lan.
  2. Siˆ±ati berˆ©deruni gˆºrigia luai gagaria lan, siˆ±ˆ° berˆ©deruni anhain busien lubai lasansiruni lagaira.

Saminaˆº 16

  1. Sun wˆºgˆºriˆ±a hama wˆºriˆ±a dan busienguaˆ±a lan haungua, yuti haun hadˆºgˆºni habˆ°gari le auti helˆ©daguai, katai yebe hanˆ°siˆ±un, hagaira labu hafiˆ±e; wiwan hamai mesun le lˆ‚chigunbai sibili, lagˆ°nagua hamˆ°gualu hamˆ°n, labu larigien hˆ‚giragun.
  2. Anhain hˆ‚nsiˆ±egua habai gadara-duntiˆ±u haungua, gawarabai hasibilirˆ†n anhaˆ±a busien.
  3. Umari habu isanigu hagia lagˆºchabaˆ±a ibˆ°gari lidan furumieguarˆºgˆº adˆ°muri, ani yuti giˆ±e lun adˆ°muri labu uruwai lˆ°unigiruniˆ±a.

Saminaˆº 17

  1. Yuti lun ka gˆºrigia larihin lau le lˆ°nibai luma le hˆ°nibai sungua luagu.
  2. Siˆ±atiberˆ©deruni gˆºrigia luai le lˆ°nibai kaisi luai le yubai lun.

Saminaˆº 18

Sun gˆºrigia yuti haun hasˆ°minarun le autˆ‚ habˆ†sienra, lun hadˆºgˆºni le lˆ‚chigun haritagun haun, subudigˆºda hamai me hafiˆ±e lun ubau; gawarati giˆ±e hasansiruni kaisi hagumairagˆºduni, ˆ°nhaˆ±a busien.

Saminaˆº 19

Yuti lun ka gˆºrigia larˆ‚ˆ±eguni lubˆ°liti lidan adamuridaguni bidaudu lamanichagˆºdˆºniwa, gawara ligia ladˆºgˆºn akˆ†tihani, libihin, ariˆ±ahanˆ‚, subudigˆºdalai tidangien furumieguarˆºgˆº gasibu, umˆ°lali tuma garˆºdia.

Saminaˆº 20

  1. Sun gˆºrigia yuti haun hadamuridagun hama ha ˆ†mati habˆ†sienra kaisi haundaruh tidaun furumieguarˆºgˆº adˆ°muri sˆ†ˆ±eitu.
  2. Siˆ±ati bafˆ„surun gˆºrigia lun lebˆ©lurun tidaun aban adˆ°muri.

Saminaˆº 21

  1. Yuti lun ka gˆºrigia habˆ†duhan lˆ‚lana lagaira luagu haucha ligia me luaugua lun lebˆ©lurun lidaun gumadi.
  2. Sun gˆºrigia yuti haun, lidan ˆ†arani, habˆ‚hin wadˆ°gimanu luma le arruwaihabai hagaira.
  3. Le ligundan ubau ligia lagˆºchabai ubafu lani gumadi; igundani le, arihˆ†ati dan ˆ±ei lan asuesihani le ligˆ‚aguti, kaisi dan ˆ±ei lan abˆ†duhani lidan larˆ†man.

Saminaˆº 22

Ka gˆºrigia kai lˆ‚lana fulasu, yuti lun libihin sun lˆ†yeri idemuai-seinsu, ibˆ°gari, anˆ‚chigudandu hˆ°magien lˆ‚lana lagaira kaisi lasˆ†runigien, lun lubˆ° gia lasandiragun lungua kai aban gˆºrigia serˆ‚witi.

Saminaˆº 23

  1. Ka gˆºrigia yuti lun lidan ˆ†arani, libihin aban wadˆ°gimanu, lun larˆ‚ahan wadagimanu lehˆ‚nsiˆ±eti lun, kai gubairˆºgˆº libihin idemuai dan mayˆ°bun lan.
  2. Yuti lun ka gˆºrigia, lidan ˆ†arani, libihin aban meme fayei luagu aban meme lˆ†yeri wadˆ°gimanu.
  3. Yuti lun ka gˆºrigia awadigimariduti, libihin fayei lun gawarabai lan lawˆ‚wandun habu lˆ°nigu, ibiha ligia me, anhain emˆ©geira, amu idemuai lumagien uruwai.
  4. Yuti sun gˆºrigia hadˆºgˆºn aban adˆ°muri lenˆ©bese wadˆ°gimanu, belˆ† hagia me tidaun, lun lubˆ° gia haunigirunˆ‚ le yubai haun.

Saminaˆº 24

Sun gˆºrigia yuti haun, hemˆ©ragun larigien somu dan wadˆ°gimanu, lun hasˆ°riˆ±ahan dan mawadigimaridun hamˆ°n, kaisi tafayeirˆ†n hasˆ°riˆ±ahan haun.

Saminaˆº 25

  1. Ka gˆºrigia yuti lun lamnˆ†gˆºn aban lˆ†yeri ibˆ°gari richati, lun lubˆ° gia gawara lan ladairun atuadini, araini, aigini, daˆºguaˆº, muna, lafaˆ°yeirun surˆ†sia luma furumieguarˆºgˆº megeiguaˆº haun lˆ°nigu. Yuti giˆ±e lun, libihin idemuai dan mayˆ°bun lan, dan lasˆ°ndirun, dan lasiˆ±aragˆ†n lungua, dan hilaru, lˆ†mari, dan lawaiyadun, kai gubairˆºgˆº furumieguarˆºgˆº idemuai dan mama lan ligia ˆ‚chiga ˆºma lun leferidirunˆ‚ lˆ©buna libˆ°gari.
  2. Yuti haun dagainatiˆ±u habu irˆ°hˆºˆ±ˆº lun letenirˆ†n haun, lau duˆ°ri. Sun irˆ°hˆºˆ±ˆº ha nasˆ‚ruatiˆ±u lidan odi bˆ°rugudi luai sinbili, yuti haun hauniguirˆ†n lidan aban.

Saminaˆº 26

  1. Sun gˆºurigia yuti haun habihin furendei. Anhaˆ±a atˆ†riaha tidan luban furumieti furendei, mafayeirˆ†baˆ±a ni aban gˆ°wanˆº. Yuti lun uruwai laturiagˆºdˆºniˆ±a gˆºrigia tidabn luban furumieti furuendei. Aturiahanˆ‚ tidan luban segandi furendei aban memebai lila haun sun mutu. Liabin ti ebˆ©luruni tidaun luban furundei iˆ±uti, hafu lauchun gˆºrigia luaugua.
  2. Sun furendei mosu tarˆ‚ahan tahˆ‚meidun lusan gˆºrigia, ru ligia inˆ©behabu luagu sun le yubai haun lˆ‚lana fulasu; luyˆ©ri furendei le lunbai libihini gˆºrigia gatu giˆ±e lˆ‚chigun saminaˆº lun ˆ±eibai lan gufˆ†randaˆº, awandahani labu umˆ°daguaˆº hadan sun mutu, itararˆºgˆºbai gawara lan lawˆ°ndahani labu umˆ°daguaˆº hadan sun mutu, itararˆºgˆºbai gawara lan lawˆ°nserun tuˆ°digimari Ubau Uaratu, lun lubˆ° gia ˆ±ei meme lan darangilaˆº ubauwagu.
  3. Yuti haun agˆºburigu hasuesihanˆ‚ luyˆ©ri furendei le lunbai habihini hasanigu.

Saminaˆº 27

  1. Yuti lun ka gˆºrigia lˆ°undarun lidaun lechun lagaira, le auti labˆ†sienra, lun layˆ†surun lˆ‚dangien hadˆ‚ˆ±eburi, ideha ligia me lun lawanserun lagaira.
  2. Ka gˆºrigia yuti lun taunigirˆ†n lidˆ‚ˆ±eburikai hamuga: garˆ†dia, akˆ†tihani, fˆ©indiraerˆ©reha tugia me lˆ†rudu laugien.

Saminaˆº 28

Ka gˆºrigia yuti lun lauchun, lun ˆ±eibai lan aban ˆºrudˆ†ni lun giarabai lan lagˆ†mairun sun saminaˆº le tˆ‚danbai Gˆ°rada to.

Saminaˆº 29

  1. Sun gˆºrigia anihain lunti ladˆºgˆºni luagu lagaira, mamai ˆ±ei lagˆºriahauwa, ˆ±ei tahˆ‚meida lusan.
  2. Sun gˆºrigia mosu inˆ©bebaun tan lˆ†rudu lun, ladˆºga tugiarˆºgˆºˆ±aun lan ariha lau le yubai haun amu, tugia aunigirubalin ibagari fulˆ°srugu, ru tugia buˆ‚dumei lun bawˆ‚wandun tidan aban adˆ°muri ˆ†aratu.
  3. Mauwebudunbai sun saminaˆº le tˆ‚danbaun Gˆ°rada to, anhawa magˆ†nfulirun lau tubˆ°liti Ubau Uaratu.

Saminaˆº 30

Uati ni aban saminaˆº tidan gˆ°rada to lun hamuga lˆ‚chigun ubafu lun furumieguarˆºgˆº (kai hamˆ†ga gˆºrigia, adˆ°muri, uruwai) lun gawarabai lan ladˆºgˆºn somu katai barˆ†nati luagun tubˆ°liti gˆ°arada to.


© The Office of the High Commissioner for Human Rights

OHCHR-UNOG
8-14 Avenue de la Paix
1211 Geneva 10, Switzerland

+41 22 917-9000
udhr@ohchr.org